Na današnji dan 1878. godine Kuršumlija je oslobođena od Turaka.

Narod slobodarske Toplice i ustaničke Kosanice robovao je pod turskom vlašću 424 godine. Kada je obnovljena Kneževina Srbija ojačala, objavila je rat Turskoj 30. juna 1876. godine. Bio je to početak prvog srpsko-turskog rata u kome su vojne operacije srpskih kneževina, Srbije i Crne Gore, trajale četiri meseca, u cilju dovršenja oslobođenja i srpskog ujedinjenja.

Turistička organizacija iz  Kuršumlije  organizovala  je  obeležavanje  ovog, za Kuršumličane, važnog datuma,  ispred  Spomenika oslobodiocima u gradskom parku, uz prisustvo građana, učenika i predstavnika lokalne samouprave i crkve Sv. Trojice.

Na godišnjicu oslobođenja  od Turaka održan je parastos poginulim oslobodiocima  i  odata  pošta  minutom  ćutanja.

Ustanici su četiri puta pokušavali da oslobode Kuršumliju. Prvi put se to desilo 9. septembra 1806. godine, kada su ustanici imali najviše uspeha. Tada je ''Stanoje Glavaš sa svojim odredom, iz pravca Prokuplja, prodro do Podujeva, gde je i šanac bio podigao''.

''Ovaj napad je izvršio sa 2.500 vojnika, 500 konjanika i sa jednim drvenim, okovanim topom. Posle oslobođenja Prokuplja, Turci su proterani i iz Kuršumlije, a oslobodioci su doprli do Laba''.

Ostala tri napada izveli su ustanici sa Kopaonika. Prvi napad se odigrao 1809, drugi 1810, a treći 1813. godine.

''Sa Kopaonika su tri puta išli i napadali Kuršumliju. Jednom, kada je vojska išla na Kuršumliju, padala je jaka i plahovita kiša. Pokisli i umorni pešaci jedva su stigli na konak u selo Žuč. Tu su prenoćili, a sutradan produžili put preko visova sela Perunike i Mikuljane, došli do crkve Svetog Nikole i odatle otvorili vatru na Turke u Kuršumliji. Toplica je bila nadošla, pa nisu mogli prelaziti u varoš. Puškarali su se s Turcima od crkve dugo, pa su se vratili istim putem na Kopaonik.''

U Kuršumliji i na okolnim visovima, krajem 1877. i početkom 1878. godine, vodila se teška i krvava borba za oslobođenje i ovog dela srpske zemlje. Tokom avgusta i septembra 1876. godine Kruševački odred nije uspeo da prodre u pravcu Blaca i Kuršumlije, a operacije srpske vojske u Drugom srpsko-turskom ratu započete su 15. decembra 1877. godine. General Lešjanin je naredio Ibarskoj diviziji da zauzme Kuršumliju i strateške tačke - Samokovo i Prepolac.

Ova divizija je 19. decembra zauzela Prokuplje, zatim Mramor i mostove kod sela Čečine, čime je presekla veze turskog garnizona u Nišu sa Prištinom, Leskovcem i Vranjem.

U sastavu Ibarske divizije, pod komandom pukovnika Stevana Biničkog, nalazio se i Kuršumlijski odred, formiran posle oslobođenja Prokuplja. Posle žestokih borbi prsa u prsa, koje su trajale dva dana, jedinice Ibarske divizije su oslobodile Kuršumliju 25. decembra 1877. godine i zauzele Samokovo, ali samo prve položaje Turaka i Arbanasa. U izveštaju Vrhovnoj komandi štab Ibarske divizije ovako opisuje borbe za oslobođenje Kuršumlije:

''Sada nasta čas užasne i strašne borbe i seče, bajonet na kundak, jatagan i nož igrahu najveću ulogu, ali baš u to vreme Studenički bataljon pojavljuje se Turcima sa strane i poduhvataše ih s boka i s leđa, i posle gušenja, koje trajaše već čitav sahat, Turci beže, beže u najvećem neredu i strmoglavice jure na drugu stranu, preko Toplice i Banjske reke, ostavljajući svoja utvrđenja na Mikuljanskom visu i ona na prokupljanskom putu...''

U međuvremenu, Turci su izvršili novu, dodatnu mobilizaciju svojih snaga na prostoru Stare Srbije, u nameri da ponovo zauzmu Kuršumliju i Toplicu. Trećeg, šestog i osmog januara 1878. godine Ibarska divizija je vodila žestoke borbe s Turcima, čije su jedinice nadolazile iz pravca Prištine.

U Kosanicu je stiglo oko 6.000 vojnika pod komandom Hafis-paše, komandanta iz Novog Pazara. U odbrani Kuršumlije tada su učestvovali Studenički, Trnavski i Karanovački bataljon. U podnožju Samokova je junački poginuo komandant Studeničkog bataljona, poručnik Sima Petrović, rodom iz Grocke, čije je telo, bez glave, sahranjeno u porti crkve Svetog Nikole u Kuršumliji.

U borbama sa 10.000 neprijateljskih vojnika (6.000 Turaka i 4.000 Arbanasa), dva eskadrona konjice i dva brdska topa, srpske jedinice su bile prinuđene da napuste Kuršumliju na Božić 1878. godine. Tada su osmanlijske trupe ponovo ušle u Kuršumliju i izvršile neviđen pokolj.

S tim u vezi komandant Binički, u izveštaju Vrhovnoj komandi, navodi, između ostalog:

''Turci kao zveri postupaju sa našim žrtvama. Kuršumlija beše iskićena glavama srpskih vojnika koji u bojevima... mrtvi ili ranjeni na bojištu ostaše. Sve glave behu pokidane sa tela, pa nataknute na kolje!''

Vrhovna Komanda Srbije, dok Ibarska divizija zauzima novi položaj na liniji Pločnik - reka Toplica - Točane - Grabovnica, glavninu svojih snaga upućuje prema Kosovu, a na pravcu Kuršumlija - Priština dejstvuje Moravski korpus, pod komandom pukovnika Milojka Lešjanina. Videvši takav razvoj događaja, turske snage se povlače i utvrđuju na položaju Samokovo – Prepolac.

Srpske jedinice bez borbe ponovo ulaze u Kuršumliju 19. januara 1878. godine. Bilo je to konačno oslobođenje ovog grada od viševekovnog turskog ropstva, a srpske snage, od 23. januara do 3. februara te godine, pokušavale su da zauzmu Samokovo i u tim borbama izginulo je oko 800 srpskih vojnika.

Ubrzo Rusija i Turska zaključuju primirje, čime je rat prekinut, pa su operacije na Samokovu obustavljene.

''Godina 1878. za oblast Toplice i Kosanice predstavlja novu epohu, period slobodnog života u nacionalnoj državi. Jedna od središnjih oblasti srpskog državnog, kulturnog i duhovnog života u srednjem veku tako se iznova vratila svom nacionalnom jezgru, jezgru novog državnog života, koji će označiti novu istorijsku epohu nacionalnog i društvenog preporoda'' - ističe istoričar dr Slavenko Terzić.

Konačnim oslobođenjem Kuršumlije i proterivanjem Turaka iz Toplice i Kosanice 1878. godine, posle viševekovnog robovanja, i ovaj kraj ulazi u novu istorijsku epohu.

Tu, kapu skini...

Rodoljubiva Kuršumlija nije zaboravila svoje hrabre oslobodioce. Svesni svog nacionalnog cilja i patriotskog zadatka, oni su zaslužili istinsko poštovanje i sećanje s dubokim pijetetom.

U centru Kuršumlije, na najlepšem mestu u gradskom parku, koji od 1986. godine nosi ime Topličkog ustanka 1917. godine, 10. avgusta (po starom kalendaru) 1896. godine, svečano je otkriven spomenik izginulim borcima za nezavisnost i slobodu otadžbine.

Svečanom otkrivanju i osvećenju spomenika prisustvovale su mnogobrojne zvanice, među kojima njegovo preosveštenstvo episkop Niški g. Inoćentije, divizijar Moravske divizije, komandant proslavljenog Drugog bataljona ''Knjaz Mihajlo'' i mnogi drugi oficiri, sa jednom baterijom i polubataljonom pešadije.

Ovo je jedinstveni spomenik koji je podignut u Kraljevini Srbiji izginulim srpskim borcima u našim ratovima 1876-1878. godine - objavila je sutradan beogradska štampa.

Na mermernim pločama stajalo je:

Tu, kapu skini, Bogu se
pomoli, seti se dana teških
i boraba viteških,
gde su ti preci pali
dok su ti slobodu dali
(severna strana)

Ovaj spomenik je podignut
dobrovoljnim prilozima 1896. godine
za vlade Kralja Aleksandra I,
a sa dejstvom đeneralštabnog
pukovnika Jovana D. Praporčetovića,
predsednika Odbora i počasnog
građanina varošice Kuršumlija
(južna strana)

Oficirima i starešinama
narodne vojske,
podoficirima i redovima
Moravskog kora,
poginulim u ratu
za oslobođenje
i nezavisnost 1877-1878.
(zapadna strana)

Ovaj spomenik podignut je
i prilogom
Kralja Aleksandra.
(istočna strana)

Za sajt RTV Kuršumlija pripremio:
Radoljub Gligorijević